ดอกเบี้ยคืออะไร และดอกเบี้ยทบต้นทำงานอย่างไร

ลองถามลูกว่า "ถ้าหนูให้เพื่อนยืมจักรยานไปใช้ทั้งเดือน หนูอยากได้อะไรตอบแทนไหม" เด็กส่วนใหญ่จะตอบว่า "อยากได้ค่าเช่า" นั่นแหละคือหัวใจของดอกเบี้ย เงินก็เหมือนจักรยาน เมื่อเราให้คนอื่นยืมไปใช้ เราควรได้ค่าตอบแทน และเมื่อเรายืมเงินคนอื่น เราก็ต้องจ่ายค่าตอบแทนเช่นกัน

ความเข้าใจเรื่องดอกเบี้ยเป็นพื้นฐานของเกือบทุกเรื่องการเงินที่ลูกจะเจอในอนาคต ตั้งแต่บัญชีออมทรัพย์ เงินกู้เรียน ไปจนถึงบัตรเครดิต และเมื่อเข้าใจ "ดอกเบี้ยทบต้น" ลูกจะเห็นเองว่าทำไมการเริ่มออมเร็วถึงได้เปรียบ

ดอกเบี้ยคืออะไร: ค่าเช่าของเงิน

เมื่อเราฝากเงินกับธนาคาร ธนาคารนำเงินนั้นไปปล่อยกู้ให้คนอื่นหรือธุรกิจ ธนาคารจึงจ่าย "ค่าเช่า" ให้เราเป็นดอกเบี้ย ในทางกลับกัน เมื่อเรากู้เงิน เราก็ต้องจ่ายดอกเบี้ยให้ผู้ให้กู้

คำศัพท์ที่ควรสอนลูก

• เงินต้น: เงินที่เราฝากหรือกู้ตั้งแต่แรก
• อัตราดอกเบี้ย: มักบอกเป็นเปอร์เซ็นต์ต่อปี เช่น 2% ต่อปี หมายความว่าเงินต้น 100 บาท ได้ดอกเบี้ยประมาณ 2 บาทใน 1 ปี
• ระยะเวลา: ยิ่งฝากนาน ดอกเบี้ยยิ่งสะสมมาก

ดอกเบี้ยทบต้น: ดอกเบี้ยที่ออกลูกออกหลาน

เว็บไซต์ Investor.gov ของคณะกรรมการ ก.ล.ต. สหรัฐฯ อธิบายสั้นๆ ว่า ดอกเบี้ยทบต้นคือ "ดอกเบี้ยที่งอกจากดอกเบี้ย" และยกตัวอย่างว่า ถ้ามีเงิน 100 ดอลลาร์ ได้ดอกเบี้ย 5% ต่อปี

• สิ้นปีที่ 1 จะมี 105 ดอลลาร์
• สิ้นปีที่ 2 จะมี 110.25 ดอลลาร์ ไม่ใช่แค่ 110 เพราะนอกจากได้ 5 ดอลลาร์จากเงินต้นแล้ว ยังได้อีก 0.25 ดอลลาร์จากดอกเบี้ย 5 ดอลลาร์ของปีแรก
• ถ้าไม่เติมเงินเลย 10 ปีจะมีมากกว่า 162 ดอลลาร์ และ 25 ปีจะมีเกือบ 340 ดอลลาร์

สังเกตว่าในช่วงแรก ส่วนที่งอกจากดอกเบี้ยดูเล็กมาก แค่ 25 เซนต์ แต่ยิ่งเวลาผ่านไป ส่วนนี้ก็ยิ่งใหญ่ขึ้นเรื่อยๆ เหมือนก้อนหิมะที่กลิ้งลงเขา ศูนย์คุ้มครองผู้บริโภคด้านการเงินของสหรัฐฯ (CFPB) สรุปวิธีทำให้เงินออมโตเร็วขึ้นไว้ 3 ทาง คือ หาอัตราดอกเบี้ยที่สูงขึ้น เพิ่มเงินต้น และให้ดอกเบี้ยทบต้นบ่อยขึ้น

3 ปัจจัยที่ทำให้เงินออมโตเร็วขึ้น อธิบายให้ลูกฟัง

• อัตราดอกเบี้ย: เหมือนปุ๋ย ยิ่งดี ต้นไม้ยิ่งโตเร็ว แต่ต้องระวังว่าที่ที่ให้ผลตอบแทนสูงมากมักมีความเสี่ยงมากตามไปด้วย
• เงินต้น: เหมือนจำนวนเมล็ดที่ปลูก ยิ่งหยอดกระปุกหรือฝากเพิ่มสม่ำเสมอ ฐานที่ใช้คิดดอกเบี้ยก็ยิ่งใหญ่ขึ้น
• ความถี่ของการทบต้น: ยิ่งนำดอกเบี้ยมารวมเป็นเงินต้นบ่อย ดอกเบี้ยก็ยิ่งเริ่มออกดอกเร็วขึ้น

และยังมีปัจจัยที่สี่ที่ไม่ต้องใช้เงินเลย คือ เวลา ยิ่งเริ่มเร็วและปล่อยให้เงินทำงานนาน ผลของดอกเบี้ยทบต้นยิ่งชัด (ลองดูวิธีคิดในใจแบบง่ายๆ ได้ในบทความเรื่องกฎ 72)

เทียบกับดอกเบี้ยแบบไม่ทบต้น

สมมติว่าลูกฝาก 1,000 บาท ได้ดอกเบี้ย 5% ต่อปี (ตัวเลขสมมติเพื่อให้คิดง่าย ไม่ใช่อัตราจริงของธนาคาร) ถ้าดอกเบี้ยคิดจากเงินต้นอย่างเดียว ปีละ 50 บาทเท่าเดิม ผ่านไป 10 ปีจะมี 1,500 บาท แต่ถ้าดอกเบี้ยทบต้นทุกปี ผ่านไป 10 ปีจะมีประมาณ 1,629 บาท ส่วนต่างเกือบ 130 บาทนั้นคือ "ดอกเบี้ยของดอกเบี้ย" ล้วนๆ

ดอกเบี้ยเงินฝากในไทยคิดอย่างไร

บัญชีออมทรัพย์

ธนาคารแห่งประเทศไทย (ธปท.) อธิบายว่าดอกเบี้ยออมทรัพย์โดยทั่วไปคำนวณเป็นรายวัน แต่จ่ายเข้าบัญชีปีละ 2 ครั้ง ในเดือนมิถุนายนและธันวาคม และดอกเบี้ยที่ได้รับแต่ละงวดจะรวมเข้าเป็นเงินต้นเพื่อคิดดอกเบี้ยงวดต่อไป นี่คือดอกเบี้ยทบต้นที่เกิดขึ้นจริงในบัญชีของเรา ธปท. ยกตัวอย่างว่า ฝาก 10,000 บาท อัตรา 2% ต่อปี จะได้ดอกเบี้ยทั้งปีประมาณ 200.45 บาท ซึ่งมากกว่า 200 บาทเล็กน้อยเพราะดอกเบี้ยงวดแรกถูกนำไปทบในงวดที่สอง

เรื่องภาษี: ธปท. ระบุว่าหากดอกเบี้ยออมทรัพย์เกิน 20,000 บาทต่อปี จะมีภาระภาษี และถ้ามีบัญชีออมทรัพย์หลายธนาคารรวมกันแล้วดอกเบี้ยเกินเกณฑ์นี้ ต้องแจ้งธนาคารเพื่อให้หักภาษี ณ ที่จ่าย 15% สำหรับบัญชีเด็กส่วนใหญ่ดอกเบี้ยจะยังไม่ถึงเกณฑ์นี้ แต่เป็นความรู้ที่ดีสำหรับวัยรุ่น

บัญชีฝากประจำ

ธปท. ระบุว่าดอกเบี้ยฝากประจำมักสูงกว่าออมทรัพย์ แต่ถ้าถอนก่อนครบกำหนดอาจได้ดอกเบี้ยต่ำลง และดอกเบี้ยถูกหักภาษี ณ ที่จ่าย 15% หากครบกำหนดแล้วไม่ถอน เงินมักถูกฝากต่อโดยอัตโนมัติด้วยอัตราดอกเบี้ย ณ ขณะนั้น (เว้นแต่ตกลงไว้เป็นอย่างอื่น)

อีกด้านของเหรียญ: ดอกเบี้ยทบต้นกับหนี้

ดอกเบี้ยทบต้นไม่ได้เป็นเพื่อนเราเสมอไป เมื่อเราเป็นหนี้แล้วไม่จ่าย ดอกเบี้ยก็สามารถงอกบนดอกเบี้ยค้างชำระได้เช่นกัน ทำให้หนี้โตเร็วกว่าที่คิด หลักง่ายๆ ที่ควรสอนลูกคือ "ดอกเบี้ยทบต้นทำงานให้คนออม แต่ทำงานใส่คนที่เป็นหนี้" (เรื่องหนี้ดี หนี้เสีย และบัตรเครดิต เราจะคุยกันละเอียดในบทความหมวดรู้ทันเงิน)

กิจกรรมทำที่บ้าน

1. ต้นไม้เงิน (เหมาะกับ 5–8 ปี)

1. วาดต้นไม้บนกระดาษแผ่นใหญ่ ให้เหรียญ 10 เหรียญเป็น "เมล็ด" (เงินต้น)
2. ทุกวันอาทิตย์ พ่อแม่ให้ "ดอกเบี้ย" เป็นสติกเกอร์ใบไม้ 1 ใบต่อทุก 10 เหรียญในกระปุก
3. เมื่อสะสมใบไม้ครบ 10 ใบ แลกเป็นเหรียญจริง 1 เหรียญใส่กลับในกระปุก ลูกจะเห็นว่าเหรียญใหม่นั้นก็เริ่ม "ออกใบ" ได้ด้วย

2. แข่งเมล็ดถั่ว (เหมาะกับ 8–12 ปี)

1. ให้ลูกกับพ่อแม่คนละ 10 เมล็ด เป็นเงินต้นเท่ากัน
2. รอบละ 1 "ปี": ฝ่ายไม่ทบต้นได้เพิ่ม 1 เมล็ดทุกรอบ ฝ่ายทบต้นได้เพิ่ม 1 เมล็ดต่อทุก 10 เมล็ดที่มี (ปัดลง)
3. เล่น 15–20 รอบ แล้วนับกันว่าใครมีมากกว่า และเริ่มแซงกันตอนรอบไหน

3. อ่านสมุดบัญชีจริง (เหมาะกับ 12–18 ปี)

1. หลังเดือนมิถุนายนหรือธันวาคม ให้วัยรุ่นอัปเดตสมุดบัญชีหรือดูแอป หารายการดอกเบี้ย
2. คำนวณย้อนกลับว่าดอกเบี้ยนั้นคิดเป็นกี่เปอร์เซ็นต์ของยอดเงินโดยประมาณ
3. ลองใช้ เครื่องคำนวณการออมบนเว็บของเรา ใส่ตัวเลขสมมติ ดูว่าถ้าออมต่อเนื่อง 10 ปีหรือ 20 ปี ผลจะต่างกันแค่ไหน

สรุปสั้นๆ

• ดอกเบี้ยคือค่าเช่าเงิน ฝากเงินได้ดอกเบี้ย กู้เงินต้องจ่ายดอกเบี้ย
• ดอกเบี้ยทบต้นคือดอกเบี้ยที่งอกจากดอกเบี้ย ยิ่งนานยิ่งเห็นผลชัด
• บัญชีออมทรัพย์ในไทยโดยทั่วไปคิดดอกเบี้ยรายวันและจ่ายปีละ 2 ครั้ง ดอกเบี้ยที่ได้จะทบเข้าเงินต้น
• ดอกเบี้ยทบต้นเป็นเพื่อนของคนออม แต่เป็นศัตรูของคนที่เป็นหนี้

แหล่งอ้างอิง

1. What is compound interest? — Investor.gov (U.S. SEC)
2. How does compound interest work? — Consumer Financial Protection Bureau
3. ดอกเบี้ยเงินฝากออมทรัพย์ — ธนาคารแห่งประเทศไทย
4. ดอกเบี้ยเงินฝากประจำ — ธนาคารแห่งประเทศไทย

บทความนี้จัดทำเพื่อการเรียนรู้ของครอบครัว ไม่ใช่คำแนะนำทางการเงินหรือการลงทุนเฉพาะบุคคล ข้อมูลและกฎเกณฑ์อาจเปลี่ยนแปลงได้ ควรตรวจสอบกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนตัดสินใจ